توپىراقتى قورعاۋ تۋرالى زاڭ قاجەت

2012 جىلى قازاقستان, تۇر­كيا, ازەربايجان جانە رەسەي ەل­دەرى ەۋرازيالىق توپىراقتانۋ قو­عا­مىن قۇرىپ, ماماندار جىل سايىن كوكەيكەستى ماسەلەلەر ايا­سىندا باس قوسۋدى داستۇرگە اي­نالدىرىپ كەلەدى. توپىراق پەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ تا­قىرىبىن قوزعاپ وتىرعان بيىلعى كونگرەسس جۇمىسىنا گەرمانيا, كانادا, يتاليا, جاپونيا, تۇر­كيا, سەربيا, رەسەي, قىتاي, پا­كىس­تان, يران, وزبەكستان, قىر­عىزستان, ازەربايجان سياقتى 30 شاقتى مەملەكەتتەن كەلگەن عا­لىمدار كليماتتىڭ وزگەرۋى, جەردىڭ توزۋى, شولەيتتەنۋ ۇدە­رىستەرىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسە­رىنە قاتىستى ىزدەنىستەرىن ورتا­عا سالىپ, الەم بويىنشا جۇدى­رىق­تاي جۇمىلا وتىرىپ شەشۋ جولدارىن ۇسىندى.

ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ابدۋللا ساپاروۆ جەر شارىندا توپىراقتىڭ توزۋى بەلەڭ الىپ وتىرعاندىعىن العا تارتتى. بۇگىندە دەرەكتەر 70 پايىزعا دەيىنگى جەرلەردىڭ توزىپ كەتكەندىگىن راستايدى. ال تاعى 30 پايىزى − ءشول-شولەيتكە بەيىم جەرلەر. ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ جەر كولەمىنىڭ 76 پايىزى ءارتۇرلى دەڭگەيدە دەگ­راداتسياعا ۇشىراعان, ونىڭ ىشىن­دە توپىراعى باسقا ەلدەرگە قا­راعاندا انتروپوگەندىك قىسىم­دارعا ءتوزىمسىز, نازىك ءارى توزۋعا بەيىم كەلەدى.

دەر كەزىندە تىڭايتقىش سەبىلمەگەندىكتەن, قورەكتىك زاتتار بىرتە-بىرتە ازايا بەرەتىنى زاڭدىلىق. توپىراقتىڭ تابيعي قۇنارى سوڭعى 10 جىلدا 1,5-تەن 20,5 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتكەن. ەگەر وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرەتىن بولسا, الداعى 50 نەمەسە 100 جىلدا نە بولادى؟! بار بايلىعىمىز وسى تابان استىندا جاتقان جەرىمىزدە جاتقان جوق پا؟.. اگرارلى ەل بولا تۇرا, وسىنداي ولقىلىقتارعا جول بەرىپ وتىرعانىمىز نەگىزسىز», دەپ قىنجىلىسىن بىلدىرگەن ابدۋللا ساپار ۇلى توپىراقتىڭ قۇرامىنا قاتىستى مالىمەتتەرمەن ءبولىستى.

بۇگىندە ەلىمىزدەگى قارا توپىراقتى القاپتار 25 ملن گەكتاردى قۇراسا, قوڭىر-قىزىل توپىراق القابى – 90 ملن, سۇر توپىراقتى ءوڭىر – 120 ملن, تاۋلى اۋماقتار – 37 ملن, بارلىعى 272,5 ملن گەكتاردى قۇرايدى. وسى اۋماقتىڭ 102 ملن گەكتارى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تيەسىلى جەرلەر. جايىلىم جەرلەر كولەمى – 188 ملن گا. ال جايىلىم جەرلەردىڭ 48 ملن گەكتارى, ياعني 26,2 پايىزى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى توزۋعا ۇشىراعان جەرلەر. ونىڭ ىشىندە مال تۇياعى تاپتاعان اۋماقتار بار. مىسالى, 25 ملن گا − اۋىل-ايماقتار توڭىرەگىندەگى جايىلىمدار. بۇل ماڭداردا ءشوپ شىقپاي, ادىراسپان قاۋلاعان. ال اۋىر مەتالدارمەن, راديواكتيۆتى, حيميالىق ەلەمەنتتەرمەن لاستانعان اۋماقتار جايىنداعى اڭگىمەنىڭ رايى تىپتەن بولەك. قازىرگى تاڭدا جوعارىدا ايتىلعان زاتتارمەن لاستانۋ كولەمى − 21,5 ملن, سونىمەن بىرگە جەردىڭ ب ۇلىنگەن اۋماقتارى − 250 مىڭ گەكتار. قاتتى تۇزدانعان اۋماقتاردىڭ كولەمى سوڭعى 20 جىلدا 35-37 پايىزعا جەتكەن. ءتىپتى, سۋارمالى اۋماقتارداعى توزىعى جەتكەن, يرريگاتسيالىق ەروزياعا ۇشىراعان جەرلەر كولەمى 97 پايىزدى قۇرايدى. ال الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن 2 ملن گەكتارعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇل ماسەلە اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن.

قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا سۋارمالى اۋماقتاردان الاتىن ءونىم كولەمى شەتەلدەرمەن سالىستىرعاندا 4 ەسەگە دەيىن تومەن.

وسىنداي دەرەكتەردى ورتاعا سالعان عالىم توپىراقتى كۇتىپ, ەمدەۋدىڭ جاڭاشا جولدارىن قاراستىرۋعا ءتيىسپىز دەيدى. وسى ورايدا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ, شەتەلدەردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىنىڭ ماڭىزى زور. مىسالى, بەلورۋس ەلىندە 1 گەكتار جەرگە 270 كيلوگراممعا دەيىن تىڭايتقىش سەبىلەتىن بولسا, بىزدەگى كورسەتكىش 3-5 كگ شاماسىندا. ۋكراينا, كانادا ەلدەرى دە توپىراققا ەرەكشە كۇتىم جاسايدى, توزدىرماۋعا تىرىسادى. رەسەيدە قارا توپىراقتى اۋماقتار بىزدەن 10 ەسەگە ارتىق, ىلعالدىلىعى باسىم. دەسەك تە, رەسەيدە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەرلەردى باسقارۋدىڭ وزىندىك زاڭى بار. سوندىقتان بىزگە دە وسى تاجىريبەنى باسشىلىققا الا وتىرىپ, توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاپ, تۇزدانۋعا, لاستانۋعا جول بەرمەي كۇتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ەگەر جەر يەسى جەردى كۇتە الماسا, وعان جەر نەگە كەرەك؟.. سەربيادا زاڭ بويىنشا ءاربىر جەر يەلەنۋشى جەردى كۇتىپ, ونىڭ قۇنارىن ارتتىرۋعا مىندەتتى. ەگەر جەردى وڭدەپ, ودان ءونىم الماسا, ەڭ بولماعاندا ءشوبىن شاۋىپ, ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاماسا, جىل سايىن قۇنارى ارنايى زەرتحانادا تەكسەرىلمەسە, ول جەرلەر ۇكىمەتكە قايتارىلادى. ال قازاقستاندا توپىراققا قاتىستى ماسەلەلەر جەر كودەكسىندە, وزگە دە مەملەكەتتىك نورماتيۆتىك قۇجاتتاردا قاراستىرىلعانىمەن, ارنايى زاڭ جانە مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەتتىلىگىن ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر.

مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, ەكولوگيانىڭ ناشارلاۋى, توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋى, ت.ب. كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ارنايى توپىراق جانە تاقىرىپتىق كارتالار جاسالۋى قاجەت. مۇنداي كارتالار العاش رەت 1938 جىلى, كەيىننەن 1975 جىلى جاسالعان. بۇگىندە زاماناۋي جەتىستىكتەرگە وراي كارتانى عارىش ارقىلى جاساۋدىڭ ءارى گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ الەۋەتى زور. كارتا − جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ نەگىزى. ەندىگى كەزەكتە جەردىڭ قازىرگى جادايىن باعالاۋ ارقىلى كوسموستىق سۋرەت پەن گەواقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ نەگىزىندە توپىراق كارتالارىن, بالل بونيتەتىن جانە ەروزيا كارتالارىن, اگرووندىرىستىك توپتاماسىن جاساپ, ونى ەگىستىكتە دۇرىس پايدالانۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر.

ەلۆيرا سەرىكقىزى,

«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى